Có những nghề thủ công truyền thống của Nhật Bản mà bạn chỉ có thể cảm nhận hết vẻ đẹp khi nhìn thật gần.
Sơn mài Nhật Bản là một ví dụ điển hình.
Bạn đã từng nhìn thấy một món đồ sơn mài màu đen hoặc đỏ son, trên đó có những hoa văn vàng tinh xảo hay những mảng trang trí lấp lánh chuyển từ xanh lam, xanh lục sang tím tùy theo ánh sáng chưa?
Hai kỹ thuật tạo nên vẻ đẹp ấy là Maki-e và Raden.
Tên gọi này có thể xa lạ ngay cả với một số người Nhật, nhưng khi nhìn thấy sản phẩm thực tế, nhiều người sẽ nhận ra rằng mình đã từng bắt gặp chúng.
Sơn mài Nhật Bản là gì?
Đồ sơn mài truyền thống được tạo ra bằng cách phủ nhiều lớp sơn tự nhiên gọi là urushi lên các vật dụng làm từ những chất liệu như gỗ.
Urushi được lấy từ nhựa cây sơn. Sau khi được xử lý và đóng rắn đúng cách, nó tạo ra bề mặt bóng đẹp, bền và có khả năng chống ẩm tốt.
Từ xa xưa, người Nhật đã sử dụng sơn mài cho bát, khay, đũa, hộp, đồ nội thất và nhiều vật dụng khác.
Maki-e và Raden phát triển như những kỹ thuật trang trí tinh xảo giúp bề mặt sơn mài trở nên đẹp hơn nữa.
Maki-e – nghệ thuật “rắc” vàng lên tranh
Maki-e là kỹ thuật trang trí phát triển đặc biệt tại Nhật Bản.
Người thợ dùng sơn urushi để vẽ hoa văn, sau đó rắc bột vàng, bạc hoặc kim loại lên bề mặt khi lớp sơn vẫn còn kết dính.
Từ “maki” mang ý nghĩa rắc hoặc gieo, vì vậy kỹ thuật này được gọi là Maki-e.
Hoa, chim, núi, sông, mặt trăng và mây là những họa tiết truyền thống thường xuất hiện trong Maki-e.
Trên nền sơn đen sâu, những đường nét vàng dường như phát sáng và thay đổi vẻ đẹp theo ánh sáng cũng như góc nhìn.
Các kỹ thuật Maki-e khác nhau
Hira Maki-e
Bột kim loại được rắc lên họa tiết vẽ bằng sơn để tạo ra bề mặt trang trí tương đối phẳng.
Togidashi Maki-e
Sau khi trang trí, bề mặt được phủ thêm sơn. Khi lớp sơn đã đóng rắn, người thợ mài bề mặt để họa tiết ẩn bên dưới dần hiện ra.
Taka Maki-e
Họa tiết được tạo nổi trước khi phủ bột vàng hoặc kim loại, mang lại cảm giác ba chiều.
Mỗi kỹ thuật tạo nên cách phản chiếu ánh sáng và chiều sâu khác nhau cho tác phẩm.
Raden – sắc cầu vồng từ vỏ sò
Raden tạo nên vẻ đẹp theo một cách hoàn toàn khác.
Những loại vỏ sò có lớp xà cừ óng ánh, chẳng hạn như vỏ bào ngư và các loại vỏ khác, được làm mỏng, cắt thành những mảnh nhỏ rồi khảm vào bề mặt sơn mài hoặc các vật dụng khác.
Điểm hấp dẫn nhất của Raden chính là màu sắc thay đổi theo ánh sáng.
Tùy theo góc nhìn, vỏ sò có thể hiện lên màu xanh lam, xanh lục, tím hoặc hồng, giống như một chiếc cầu vồng nhỏ được giữ lại bên trong lớp sơn.
Những màu sắc này không phải do sơn tạo ra. Đó là màu tự nhiên xuất hiện khi cấu trúc của vỏ sò phản chiếu ánh sáng.
Lịch sử lâu đời của Raden
Kỹ thuật khảm vỏ sò có lịch sử lâu đời tại nhiều khu vực ở châu Á và được truyền từ lục địa châu Á sang Nhật Bản.
Đến thời Nara, kỹ thuật Raden tinh xảo đã được sử dụng tại Nhật Bản. Những báu vật liên quan đến Shosoin ở Nara vẫn lưu giữ các ví dụ quý giá về nghệ thuật trang trí này.
Qua nhiều thế kỷ, Raden kết hợp với thẩm mỹ Nhật Bản và trở thành một kỹ thuật quan trọng trong nghệ thuật sơn mài.
Kết hợp Maki-e và Raden
Maki-e và Raden đều rất đẹp khi được sử dụng riêng, nhưng các nghệ nhân cũng có thể kết hợp cả hai trong cùng một tác phẩm.
Hãy tưởng tượng những họa tiết vàng trên nền sơn đen sâu, xen kẽ với những mảnh vỏ sò lấp lánh sắc cầu vồng.
Màu đen của sơn mài, ánh vàng và sắc cầu vồng của vỏ sò.
Sự kết hợp giữa những chất liệu khác nhau tạo nên chiều sâu đặc biệt cho tác phẩm.
Vẻ đẹp cần rất nhiều thời gian
Đồ sơn mài truyền thống không thể hoàn thành chỉ với một lớp sơn.
Phủ sơn, chờ đóng rắn, mài bề mặt rồi lại phủ sơn – những công đoạn này được lặp đi lặp lại nhiều lần.
Maki-e và Raden còn đòi hỏi thêm sự kiên nhẫn, tập trung và kỹ năng rất cao để tạo nên những chi tiết nhỏ.
Đó cũng là một trong những lý do đồ sơn mài cao cấp có giá trị lớn. Giá trị không chỉ nằm ở vật liệu mà còn ở thời gian và tay nghề của nghệ nhân.
Maki-e và Raden trong cuộc sống hiện đại
Ngày nay, những kỹ thuật này không còn giới hạn ở bát, hộp hay đồ sơn mài truyền thống.
- Trang sức và phụ kiện
- Bút máy
- Đồng hồ
- Hộp trang sức
- Đồ trang trí nội thất
- Nghệ thuật đương đại
Những kỹ thuật có lịch sử hàng trăm năm đang gặp gỡ thiết kế hiện đại và tạo ra một thế hệ thủ công mỹ nghệ Nhật Bản mới.
Vẻ đẹp Nhật Bản chỉ hiện ra khi nhìn thật gần
Nếu có cơ hội nhìn thấy một tác phẩm Maki-e hoặc Raden, hãy thử quan sát thật gần.
Một họa tiết tưởng như đơn giản khi nhìn từ xa có thể được tạo nên từ vô số hạt vàng hoặc những mảnh vỏ sò nhỏ được cắt vô cùng tỉ mỉ.
Sau đó, hãy thử thay đổi góc ánh sáng.
Ánh vàng và màu sắc của vỏ sò sẽ thay đổi ngay trước mắt bạn.
Kết luận
Vẻ đẹp của sơn mài Nhật Bản không chỉ nằm ở hình dáng hay màu sắc.
Nhiều lớp sơn được phủ và mài. Bột vàng được rắc bằng tay. Những mảnh vỏ sò nhỏ được cắt và khảm từng miếng một.
Ẩn sau một sản phẩm hoàn chỉnh là thời gian, kinh nghiệm và kỹ năng của người nghệ nhân.
Sau khi hiểu về Maki-e và Raden, có lẽ bạn sẽ không còn nhìn đồ sơn mài Nhật Bản giống như trước nữa.
Lần tới khi bắt gặp một món đồ sơn mài đẹp, hãy thử nhìn thật gần.
Trên một bề mặt nhỏ bé có thể chứa đựng hàng trăm năm kỹ nghệ thủ công của Nhật Bản.